Hadis No. 39

Sened (3 - Muhtemel): Bu rivayet en meşhur haliyle Ebu Hureyre (r.a.) tarafından aktarılmıştır. Ancak dijital taramada, konunun "Ağzı kapatma ve şeytanın girmesi" varyantıyla Ebu Said el-Hudri (r.a.) tarafından da rivayet edildiği görülmektedir. Toplamda 2 Sahabe tespit edildiği için puan 3 (Muhtemel) olarak hesaplanmıştır. Ebu Hureyre rivayetinde "Şeytan güler" ifadesi varken, Ebu Said rivayetinde "Şeytan (ağızdan içeri) girer" ifadesi yer alır. İslam literatüründe esneme "gaflet ve tembellik" alameti olarak görülmüştür. [1][2][3]

Kur'an (2 - Nötr): Kur'an-ı Kerim'de "esneme" kelimesi geçmez ve bu biyolojik refleksle ilgili özel bir hüküm bulunmaz; Kur'an bu konuda sessizdir. Hadisteki "esnemenin şeytandan olması" ifadesi, esnemenin getirdiği gaflet ve uyuşukluk halinin Şeytan'ı hoşnut etmesi bağlamında mecazi anlaşılabilir. Lokman Suresi 19. ayette "sesin alçaltılması" öğütlenir ki bu, hadisteki "Haa" sesi uyarısıyla örtüşür. Ancak Nisa 78'deki "her şeyin Allah'tan olduğu" ilkesiyle zahiren çatışsa da, "kötülüğün kaynağı" bağlamında değerlendirildiğinde Kur'an'ın genel düşman tasviriyle çelişmez. [4][5][6]

Bilim (1 - Red): Modern fizyoloji, esnemeyi vücudun termal regülasyonu (beyin soğutma) ve uyanıklık durumunun korunması için gerekli, istemsiz bir homeostatik refleks olarak tanımlar. Hadiste geçen "tutmak/geri çevirmek" emri, vücudun bu doğal fizyolojik sürecine doğrudan müdahale etmektedir. Bilimsel çalışmalar esnemenin dopaminerjik sistem ve hipotalamus kaynaklı olduğunu kanıtlamıştır. Reflekslerin zorla bastırılmasının vücutta stres yarattığı ve işlemin amacına ulaşmasını engellediği bilinmektedir. Biyolojik bir olgunun metafizik bir nedene bağlanması ve engellenmesi bilimsel gerçeklerle çelişir. [7][8]

KAYNAKLAR

[1] Sunnah.com. "Sahih al-Bukhari 6226 - Good Manners", Sunnah.com. https://sunnah.com/bukhari:6226

[2] Sunnah.com. "Sahih Muslim 2995 - The Book of Zuhd", Sunnah.com. https://sunnah.com/muslim:2995

[3] Yusuf Oktan. (2020). "Ritüel, batıl inanç ve bilimsel veriler bağlamında hapşırma ve esnemeyle ilgili rivâyetlerin değerlendirilmesi", Tokat İlmiyat Dergisi, 8/2, 573-599. https://doi.org/10.5281/zenodo.4399239

[4] Fatır Suresi, 6. Ayet: Arapça: اِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوّاًۜ ... | Okunuş: İnne-şşeytâne lekum 'aduvvun fettehizûhu 'aduvvâ(n)... | Meal: Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır. Öyleyse siz de onu düşman tanıyın...

[5] Lokman Suresi, 19. Ayet: Arapça: وَاقْصِدْ ف۪ي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَۜ ... | Okunuş: Vaksid fî meşyike vaġdud min savtik(e)... | Meal: Yürüyüşünde tabiî ol, sesini alçalt...

[6] Nisa Suresi, 78. Ayet: Arapça: ...وَاِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هٰذِه۪ مِنْ عِنْدِكَۜ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِۜ ... | Okunuş: ...Ve in tusibhum seyyietun yekûlû hâzihi min 'indik(e). Kul kullun min 'indi(A)llâh(i)... | Meal: ...Başlarına bir kötülük gelirse, "Bu sendendir" derler. De ki: "Hepsi Allah’tandır."...

[7] Andrew C. Gallup vd. (2007). "Yawning as a brain cooling mechanism: Nasal breathing and forehead cooling diminish the incidence of contagious yawning", Evolutionary Psychology, 5/1. 

https://doi.org/10.1177/147470490700500109

[8] Jorg J. M. Massen vd. (2014) "A thermal window for yawning in humans: Yawning as a brain cooling mechanism", Physiology & Behavior, 130, 145-148.

 https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2014.03.032