Hadis No. 70

Sened (3 - Muhtemel): Bu hadis, daha önce analiz ettiğimiz "Cenaze geçince ayağa kalkın" emrinin yürürlükten kalktığını (nesh edildiğini) veya kalkmanın farz değil "seçimlik" olduğunu gösteren temel veridir. Veri madenciliği taramasında, Peygamberin (s.a.v.) hayatının son dönemlerinde cenaze geçerken oturmayı tercih ettiğini veya "Kalkma emrini terk ettiğini" rivayet eden sahabeler şunlardır: Ali b. Ebi Talib (Müslim - En güçlü delil budur), Abdullah b. Abbas (Tirmizî), Enes b. Malik (Nesâî) ve Hasan b. Ali. "Oturma/Kalkmama" eylemi doğrudan veya dolaylı olarak 3-4 Farklı Sahabe tarafından teyit edilmiştir. Hadis usulü açısından; "Sonraki eylem, önceki eylemin hükmünü kaldırır." Hz. Ali'nin bu rivayeti, önceki "Kalkın" emrini nesh etmiş gözüyle bakılır. Fakat hangisinin önce hangisinin sonra olduğuyla alakalı net bir hüküm vermek mümkün değildir.[1][2]

Kur'an (2 - Nötr): Hadis, Peygamber'in (s.a.v.) cenaze geçerken önce ayağa kalktığını, sonraki dönemlerde ise oturduğunu (kalkmadığını) bildirmektedir. Bu durum, ayağa kalkmanın farz (zorunlu) bir emir değil, bir saygı ifadesi veya müstehap (tercihe bağlı) bir eylem olduğunu gösterir. Kur'an-ı Kerim, dinde zorluğu reddeder ve Hac Suresi 78. ayette "Din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi" buyurur. Eğer her cenazede ayağa kalkmak zorunlu bir kural olsaydı, bu durum zamanla meşakkate dönüşebilirdi. Peygamber'in uygulamasındaki bu esneklik, Kur'an'ın "Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez" (Bakara 185) prensibiyle tam uyumludur. Kur'an, cenaze merasimindeki fiziksel pozisyon hakkında sessizdir. [3][4]

Bilim (2 - Nötr): Hadis metni, cenaze töreni esnasındaki fiziksel bir duruşun (ayağa kalkma veya oturma) dini hükmünün zamanla değiştiğini (nesh) veya her iki durumun da (ruhsat) uygulanabilir olduğunu gösteren tarihsel/hukuki bir kayıttır. Fizyolojik açıdan; insan fizyolojisi üzerine yapılan çalışmalar, oturur pozisyondan ayağa kalkmanın (ortostaz) kardiyovasküler sistemde barorefleks mekanizmalarını tetiklediğini ve kan basıncını düzenlediğini gösterir. Ancak hadis, bu eylemi bir sağlık veya egzersiz tavsiyesi olarak değil, sosyal bir ritüel (saygı duruşu) bağlamında ele almaktadır. Sosyoloji ve Psikoloji bilimleri, ritüellerin toplumsal bağları güçlendirmedeki rolünü inceler ancak "cenazede ayağa kalkmanın" evrensel bir doğa yasası gereği doğru veya yanlış olduğuna dair bir hüküm vermez.

KAYNAKLAR

[1] Sunnah.com. "Sahih Muslim 962", Cenazeler Kitabı. https://sunnah.com/muslim:962

[2] Sunnah.com. "Jami` at-Tirmidhi 1044", Cenazeler Kitabı. https://sunnah.com/tirmidhi:1044

[3] Hac Suresi, 78. Ayet: Arapça: ...وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدّ۪ينِ مِنْ حَرَجٍۜ... | Okunuş: ...Ve mâ ce'ale 'aleykum fî-ddîni min harac... | Meal: ...O, din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi...

[4] Bakara Suresi, 185. Ayet: Arapça: ...يُر۪يدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُر۪يدُ بِكُمُ الْعُسْرَۖ... | Okunuş: ...Yurîdullâhu bikumu-lyusra velâ yurîdu bikumu-l'usr... | Meal: ...Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez...