ÖNERME

Din, doğası gereği şüphe götürmez bir kesinlik (yakin) üzerine inşa edilmelidir. İslam düşünce tarihindeki en büyük kırılma, vahiyle korunan Kur'an ile insanların hafızalarına emanet edilen ve yüzyıllar sonra yazıya geçirilen sözlü rivayetlerin (hadis) aynı bilgi hiyerarşisine konumlandırılmasıdır.

Hadislerin tasnif edildiği temel kaynaklar (Kütüb-i Sitte) incelendiğinde, bir otoritenin sağlam (sahih) dediği bir bilgiye, bir diğerinin kusurlu (zayıf) diyebilmesi, bu sistemin ilahi değil beşeri bir süzgeçten geçtiğini kanıtlar. Bu durum, hadislerin evrensel bir yasama (teşri) kaynağı değil, tarihsel birer veri olduğunu gösterir.

REFERANSLAR

Zan ve Hakikat (Necm Suresi, 28. Ayet)[1]: "Onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Sadece zanna uyuyorlar. Oysa zan, hakikat namına hiçbir şey ifade etmez."

• Kavram Analizi: Arapça sanı (zann) kelimesi; kesin olmayan, ihtimallere dayalı, doğruluğu ispatlanmamış algı anlamına gelir. Ayette bu kelimenin gerçek (hakk) kavramının zıttı olarak kullanılması, dinsel otoritenin sadece kanıtlanmış bilgi üzerine kurulabileceğini gösterir.

• Analiz: Hadis usulü alimleri, en güvenilir kabul edilen haberler (ahad haber) için bile teorik olarak baskın kanaat (zann-ı galib) terimini kullanırlar. Allah ise dinde zanna uymayı açıkça yasaklamıştır.

Bellek Deformasyonu (Bilişsel Psikoloji)[2]: Modern psikoloji çalışmaları, sözlü kültürde bilginin aktarımı sırasında "kaynak izleme hataları" ve "dolgu yapma" eğilimlerinin kaçınılmaz olduğunu doğrulamaktadır. Bilginin her aktarımda anlam kaymasına uğraması, biyolojik bir zorunluluktur.

DEĞERLENDİRME

Hadis kitapları arasındaki tutarsızlıklar, örneğin bir hadisin Buhârî'de geçerken Müslim tarafından reddedilmesi veya Tirmizî'nin güzel (hasen) dediği bir söze İbnü'l-Cevzî'nin uydurma (mevzu) teşhisi koyması, meselenin nesnel bir laboratuvar titizliğinde değil, kişisel bir görüş (içtihat) düzeyinde yürüdüğünü belgeler.

Eğer bir bilgi "kesin din" olsaydı, uzmanlar arasında bu denli radikal uçurumlar oluşmazdı. Sonuç olarak hadisler; peygamberin ne dediğine dair tarihsel birer tahmin yürütme çabasıdır. Bu tahminlerin içinden Kur'an'a ve akla uygun olanlar bir hikmet olarak alınabilir; ancak hiçbiri Kur'an'ın üzerine bir hüküm koyamaz veya Kur'an'ın helal kıldığını yasaklayamaz.

KAYNAKLAR

[1] Necm Suresi, 28. Ayet: Arapça: وَمَا لَهُمْ بِه۪ مِنْ عِلْمٍۜ اِنْ يَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّۚ وَاِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْن۪ي مِنَ الْحَقِّ شَيْـٔاً | Okunuş: Ve mâ lehum bihi min ilmin, in yettebiûne illâ-z-zanne ve inne-z-zanne lâ yuġnî mine-l-hakki şey-â(n). | Meal: Onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Onlar sadece zanna uyuyorlar. Şüphesiz zan, hakikatten hiçbir şeyin yerini tutmaz.

[2] Frederic C. Bartlett. (1932). "Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology". Cambridge University Press. 

https://pure.mpg.de/rest/items/item_2273030/component/file_2309291/content