ÖNERME

İslam düşüncesindeki metodolojik kriz; "Mutlak Kesinlik" (yakîn) ifade eden Kur’an ile, doğası gereği "Olasılık ve Şüphe" (zan) barındıran tarihsel rivayetlerin (hadislerin) eşit otorite görülmesidir. Bu, bilgi felsefesi (epistemoloji) açısından temel bir hatadır. Kur’an; vahyedildiği anda bizzat Peygamber gözetiminde kayıt altına alınmış, milyonlarca insanın ortak hafızasıyla (tevatür) korunmuş kurucu metindir. Hadisler ise; Peygamber'in vefatından sonra, kişisel hafızalar yoluyla sözlü (şifahen) aktarılan ve yüzyıllar sonra yazıya geçirilen tarihsel tanıklıklardır.

Bir verinin tarihsel olarak muhtemel olması, onun evrensel bir din yasası olması için yeterli değildir. Sahih hadisler, bir tarihçi için değerli kültür ve hikmet belgeleri olabilir; ancak Kur’an’a alternatif haram/helal belirleyen paralel bir yasa kaynağı (teşri) olamazlar. Eğer bu sözler dinin ayrılmaz bir parçası olsaydı, Allah’ın basit bir borç ilişkisi için gösterdiği yazılı kayıt hassasiyeti, dinin temelleri için öncelikle gösterilirdi. Yazılmamış olması, bu sözlerin o dönem dinin asli kaynağı olarak görülmediğini veya korunmasına Kur’an kadar ehemmiyet verilmediğini gösterir.

REFERANSLAR

Bilgi Hiyerarşisi (Necm Suresi, 28. Ayet)[1]: "Onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Sadece zanna (tahmine/olasılığa) uyuyorlar. Oysa zan, hakikat namına hiçbir şey ifade etmez."

• Analiz: Allah, dini konularda zanna (olasılığa) uymayı kınar. Hadis usulcüleri bile hadislerin büyük kısmının (ahad haberler) baskın zan (zann-ı galib) ifade ettiğini kabul eder. Şüphe üzerine kesin inanç (akaid) ve haram bina edilemez.

Epistemolojik Tutarsızlık (Bakara Suresi, 282. Ayet)[2]: "Ey iman edenler! Belirli bir süre için birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın... Yazmaktan usanmayın/üşenmeyin... Bu, Allah katında adalete daha uygun, şahitlik için daha sağlam, şüpheye düşmemeniz için daha elverişlidir."

• Analiz: Bu ayet, insan hafızasına güvenilemeyeceğinin ve "söz uçar, yazı kalır" ilkesinin ilahi teyididir. Allah, iki kişi arasındaki basit ve geçici bir borç ilişkisinin bile unutulma veya tahrif edilme riskine karşı yazılmasını emrederken; dinin ikinci kaynağı olduğu iddia edilen hadislerin nesiller boyu sözlü kültüre terk edilmesi büyük bir çelişkidir. Allah’ın basit bir maddi meselede "hafızanıza güvenmeyin, yazın" dediği yerde; dinin ebedi hükümlerini hafızalara emanet ettiğini savunmak, hafızaya güveni Kur’an’ın insan tanımının (unutkan varlık) önüne geçirmektir.

Bilimsel Veri (İntikal Sürecindeki İnsan Faktörü)[3]: Modern psikoloji, insan hafızasının bir kayıt cihazı olmadığını, her hatırlamada olayı yeniden kurguladığını (reconstructive memory) kanıtlamıştır. Kur'an, kolektif bir bilinçle (tevatür) korunmuştur. Hadisler ise kulaktan kulağa (ahad) aktarılmıştır. Şifahen aktarmalarda kelimelerin ne kadar farklılaştığı, aynı olayın farklı kişilerce farklı şekillerde anlatılmasıyla sabittir.

DEĞERLENDİRME

Hadislerin yasa kaynağı olamamasının en büyük sebebi, metinlerin bağlamı taşıyamamasıdır. Peygamber'in bir sözü söylerkenki ses tonu, jestleri, o anki ortamı metne yansımaz. Ancak daha derinde yatan sorun ilahi antropolojiye aykırılıktır. Kur’an, insanı "nisyan" (unutan) kökünden gelen bir varlık olarak tanımlar ve hataya düşmemesi için yazılı belgeyi şart koşar. Geleneksel anlayış ise sahabeleri ve ravileri adeta "süper hafızalı" ve hata yapmaz varlıklar gibi konumlandırarak, Kur’an’ın çizdiği insan modeline aykırı bir hafıza güveni inşa etmiştir.

Dinin temeli; "Peygamber şöyle demiş olabilir" ihtimali üzerine değil, "Allah böyle buyurmuştur" kesinliği üzerine kurulmalıdır. Peygamber'e saygı; onun ağzından çıkan her tarihsel cümleyi evrensel yasa yapmakla değil, onun Kur’an’ı hayata geçirme prensiplerini (hikmet) anlamakla olur.

KAYNAKLAR

[1] Necm Suresi, 28. Ayet:

Arapça: وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍۜ اِنْ يَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّۚ وَاِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْن۪ي مِنَ الْحَقِّ شَيْـًٔا | Okunuş: Vemâ lehum bihi min ‘ilm(in) in yettebi’ûne ille-zzanne ve-inne-zzanne lâ yuġnî mine-lhakki şey-â(n). | Meal: Onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Onlar sadece zanna uyuyorlar. Oysa zan, hakikat namına hiçbir şey ifade etmez.

[2] Bakara Suresi, 282. Ayet:

Arapça: يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ اِلٰٓى اَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُۜ... | Okunuş: Yâ eyyuhâ-lleżîne âmenû iżâ tedâyentum bideynin ilâ ecelin musemmen fektubûh(u)... | Meal: Ey iman edenler! Belirli bir süre için birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın...

[3] Frederic C. Bartlett. Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology. Cambridge: Cambridge University Press (1932), 118-176, 213. https://pure.mpg.de/rest/items/item_2273030/component/file_2309291/content