ÖNERME

Geleneksel amentü duasında yer alan kaderin, hayrın ve şerrin Allah’tan geldiğine inanmak cümlesi; Kur’an’ın hiçbir yerinde iman esasları listesinin içinde geçmez. Kur’an, müminlerin inanması gereken temelleri sayarken ısrarla beş şart üzerinde durur. Kaderi bağımsız bir altıncı şart olarak eklemek; tarihsel süreçte Emevi saltanatının zulümlerini meşrulaştırmak için ürettiği zorba kadercilik (cebriye) ideolojisinin bir sonucudur. Biz kaderi inkâr etmiyoruz; kaderin sorumsuzluk mazereti olarak kullanılmasını ve Kur’an’ın saymadığı bir şeyi imanın şartı yaparak insanları zorlamayı reddediyoruz. Kader; Allah’ın ilmidir, ölçüsüdür; insanın iradesini yok sayan bir senaryo değildir.

REFERANSLAR

Kur’an’ın Listesi (Nisâ, 136)[1]: Ey iman edenler! Allah’a, Peygamberine, İndirdiği Kitaba (ve önceki kitaplara), Meleklerine ve Ahiret Gününe iman edin. Kim bunları inkâr ederse derin bir sapıklığa düşmüş olur.

• Analiz: Allah, inanılması zorunlu olanları sayarken kadere/yazgıya madde açmamıştır. Eğer bu, imanın olmazsa olmaz bir şartı olsaydı, Allah bunu listeye eklemeyi unutmazdı.

Hayır ve Şer Ayrımı (Nisâ, 79)[2]: Sana gelen iyilik Allah’tandır. Başına gelen kötülük ise kendi nefsindendir.

• Analiz: Geleneksel amentü şer de Allah’tandır derken; Kur’an kötülük sendendir diyerek bu ezberi bozar. Yaratma bakımından her şey Allah’tandır; ama tercih ve sebep bakımından kötülük insanın suçudur.

Kaderin Gerçek Tanımı (Kamer, 49)[3]: Biz her şeyi bir ölçüye (kader) göre yarattık.

• Kavram Analizi: Buradaki kader; alın yazısı değil, evrenin doğal yasalarına (sünnetullah) dayalı matematiksel ölçüsü ve planıdır.

Bilimsel Kanıt (İrade ve Mutlak Bilgi Paradoksu): Evrenin deterministik (belirlenimci) bir simülasyon olmaması ve insanda gerçek bir özgür iradenin var olabilmesi için, geleceğin önceden kesin olarak bilinmemesi mantıksal bir zorunluluktur. Felsefedeki Açık Teizm (Open Theism) argümanları, yaratıcının iradeyi anlamlı kılmak adına geleceğe dair mutlak bilgisini kendi isteğiyle perdelediğini göstermektedir.[4]

DEĞERLENDİRME

Kader (Allah’ın her şeyi bilmesi ve bir ölçüye göre yaratması); zaten Allah’a iman maddesinin doğal bir alt başlığıdır. Allah’a inanan, O’nun her şeyi bilen (el-alîm) ve gücü yeten (el-kadir) olduğuna da inanır. Bunu ayrıca bir dogma hâline getirip altıncı şart diye dayatmak; insanları benim suçum yok, kaderim böyle yazılmış kolaycılığına itmiştir. Kur’an bu kaçış yolunu kapatmak için kaderi imanın şartları listesine almamış, sorumluluğu insana yüklemiştir. Üstelik mantıksal olarak, Yaratıcı'nın adaleti tesis edebilmesi için, insanları yaratırken ilim sıfatını (geleceği bilme yetisini) perdelemiş olması gerekir. Aksi takdirde, cehenneme gideceği henüz yaratılmadan kesin olarak bilinen bir bilincin var edilmesi adaletsizlik olurdu.

Tarihte Emevi kralları; halka zulmedip, Peygamber torunlarını katlettiklerinde; bizim halife olmamız ve bunları yapmamız Allah’ın kaderidir, eğer Allah istemeseydi biz bunları yapamazdık diyerek suçlarını Allah’a fatura etmişlerdir. Hayır ve şer Allah’tandır maddesi, zalimlerin kılıcını temizlemek için kullanılmıştır.

Biz; kâinatta tesadüf olmadığına, Allah’ın her şeyi bir ölçü (kader) ile yarattığına ve evrensel yasaları koyduğuna iman ederiz. Ancak; hırsızın hırsızlığını, katilin cinayetini, tembelin başarısızlığını Allah’ın takdiri diyerek Allah’a yüklemesini reddederiz. Bu yüzden imanın şartı beştir; altıncı madde insanların sorumluluktan kaçmak için uydurduğu bir sığınaktır.

KAYNAKLAR

[1] Nisâ Suresi, 136. Ayet:

Arapça: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِ... | Okunuş: Yâ eyyuhellezîne âmenû, âminû billâhi ve resûlihî vel kitâbillezî nezzele alâ resûlihî... | Meal: Ey iman edenler! Allah’a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği Kitab’a ve daha önce indirdiği kitaba iman edin.

[2] Nisâ Suresi, 79. Ayet:

Arapça: مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ | Okunuş: Mâ esâbeke min hasenetin fe minallâh, ve mâ esâbeke min seyyietin fe min nefsik. | Meal: Sana gelen iyilik Allah’tandır. Başına gelen kötülük ise kendi nefsindendir.

[3] Kamer Suresi, 49. Ayet:

Arapça: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ | Okunuş: İnnâ kulle şey’in halaknâhu bi kader. | Meal: Biz her şeyi bir ölçüye (kader) göre yarattık.

[4] David P. Hunt. (1996) "The compatibility of omniscience and intentional action: A reply to Tomis Kapitan". Religious Studies, 32/1, 49-60. https://www.jstor.org/stable/20019793