ÖNERME

Miras hukukundaki oranlar (erkeğe iki, kadına bir); beşeri bir ekonomik teoriye veya cinsiyet üstünlüğüne değil, doğrudan Allah’ın takdirine ("Feriydaten minallah") dayanır. Mümin için esas olan bu oranların nedenselliği değil, uygulanışıdır. Kur'an, mirasın dağıtımını "Vasiyet" (İrade) ve "Paylar" (Yasa) olmak üzere iki aşamalı bir algoritma üzerine kurmuştur. Paydaların eşitlenemediği veya durumun karmaşıklaştığı anlarda çözüm, dışarıdan değil, yine Kur'an'ın sınırları (Hududullah) içerisinden üretilir.

Bu sistem; donuk, çözümsüz veya matematiksel hataya açık bir yapı değildir. Miras hukuku; vasiyet ile kişisel adaletin, oranlar ile toplumsal düzenin, matematiksel paylaşım ile de hakkaniyetin sağlandığı ilahi bir dengedir.

REFERANSLAR

Öncelik Sıralaması (Nisâ Suresi, 11. Ayet)[1]: "...(Bu taksim) ölenin yapacağı vasiyetten veya borcundan sonradır."

• Analiz: Ayet, mirası dağıtmadan önce "borç" ve "vasiyet"i (ölenin iradesini) ön şart koşar. Yani Kur'an'ın belirlediği oranlar, tüm malın değil, vasiyetle düzenlenmemiş ve borçtan arta kalan malın paylaşımıdır.

İlahi Sınırlar (Nisâ Suresi, 13. Ayet)[2]: "Bunlar, Allah’ın sınırlarıdır..."

• Analiz: Miras payları, değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek "Hududullah" (Allah'ın sınırları) kapsamındadır. Bu sınırlar, sosyal yapıyı koruyan değişmez sabitelerdir.

Bilimsel Veri Başlığı (Matematiksel Çözüm / Avliye): Geleneksel fıkıhta payların toplamının (paydaların) yetmediği durumlarda yapılan "Avliye" (herkesin payından oransal kısma) işlemi, bir hata düzeltmesi değil; "Oransal Adalet"in gereğidir. Eğer bir şirkette hak edilen hisseler toplamı %100'ü aşıyorsa, matematiksel zorunluluk gereği herkesin hissesi aynı oranda küçültülerek bütüne sığdırılır. Bu, "Allah hesap yapamadı" demek değil; çok sayıda hak sahibinin olduğu nadir durumlarda kimseyi mirastan mahrum etmeme (hakkaniyet) prensibinin devreye girmesidir.

DEĞERLENDİRME

Sistemin işleyişinde "Vasiyet" (irade beyanı), sisteme esneklik kazandıran ilahi bir emniyet sübabıdır. Kur'an'da miras paylaşımı "Vasiyetten Sonra" ifadesiyle başlar. Eğer miras bırakan kişi, malının bir kısmını (örneğin üçte birini) muhtaç olan bir yakınına veya hayır kurumuna vasiyet ederse, kalan mal standart oranlara göre dağıtılır. Vasiyetin yokluğu sistemin hatası değil, kulun ihmalidir.

"Erkeğe iki kadının payı kadar" hükmü, İslam toplumunun çekirdek aile yapısını koruyan ve hikmeti sorgulanmadan uygulanan bir koddur. Ölenin çocuğu varsa anne ve babanın eşit (altıda bir) pay alması, sistemin her zaman erkeğe çok verdiği algısını yıkar. Müslüman, "Neden ikiye bir?" sorusunu değil, "Hakları korudum mu?" sorusunu merkeze alır. Mülk Allah'ındır ve O, dilediği gibi paylaştırır.

KAYNAKLAR

[1] Nisâ Suresi, 11. Ayet:

Arapça: ...مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ

Okunuş: ...Min ba'di vasiyyetin yûsî bihâ ev deyn(in)...

Meal: ...(Bu taksim) ölenin yapacağı vasiyetten veya borcundan sonradır.

[2] Nisâ Suresi, 13. Ayet:

Arapça: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ۚ

Okunuş: Tilke hudûdullâh(i)...

Meal: Bunlar, Allah’ın sınırlarıdır.