ÖNERME

Kur’an, kendini tanıtırken ayetlerini iki kategoriye ayırır: Muhkem (açık hüküm) ve müteşabih (mecaz/benzetme). Muhkem ayetler; kitabın "anası"dır, hukukun ve ahlakın tartışmasız temelidir. Müteşabih ayetler ise insan aklının sınırlarını aşan (Allah’ın zatı, ahiret, cennet, cehennem vb.) konuları, insanın anlayabileceği benzetmelerle anlatan edebî derinliklerdir. Dindeki en büyük sapmalar; muhkem (net) ayetleri bırakıp, müteşabih (sembolik) ayetlerin peşine düşerek onlardan yeni anlamlar ve fitneler çıkarmaya çalışmaktan doğar.

REFERANSLAR

Ana Kural (Âl-i İmrân, 7)[1]: "Kitabı sana indiren O’dur. Onun ayetlerinin bir kısmı muhkemdir ki onlar kitabın anasıdır (ümmü'l-kitâb). Diğerleri ise müteşabihtir (benzetmedir). Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve (kendi keyiflerine göre) yorumlamak için müteşabih olanın peşine düşerler..."

• Analiz: Allah, kitabı bir "Anne"ye benzetir. Anne; koruyan, besleyen ve temeli oluşturandır. Muhkem ayetler (helaller, haramlar, ahlak) kitabın ana gövdesidir. Müteşabihler ise o gövdenin estetiği ve derinliğidir.

DEĞERLENDİRME

İnsan dili, dünyadaki sınırlı nesneleri tanımlamak için üretilmiştir (masa, el, oturmak, gitmek gibi). Ancak Allah, zaman ve mekândan münezzehtir. Sınırsız olan Allah’ı, sınırlı insan kelimeleriyle anlatmak için mecaz kullanımı dilbilimsel bir zorunluluktur. Örneğin Allah "Elim onların üzerindedir" (Fetih, 10)[2] dediğinde; bu biyolojik bir el değil, "Güç ve Kudret" metaforudur. Bunu muhkem sanıp Allah’a el, ayak, koltuk çizenler (Mücessime/Selefi akımlar), Allah’ı insana benzeterek şirke düşerler.

Burada hayatî kural şudur: Amel (eylem) muhkemle yapılır; tefekkür (düşünce) müteşabihle yapılır. Hukuk, ceza, ibadet ve ahlak kuralları muhkem ayetlerden alınır çünkü nettir. Allah’ın yüceliği ve ahiretin dehşeti gibi konular ise müteşabih ayetlerle düşünülür.

Kalbi eğri olanların yöntemi bellidir: "Öldürmeyin" (muhkem) emrini görmezden gelirler ama "Allah yolunda savaşın" gibi belirli şartlara bağlı veya mecazi anlamlar taşıyan müteşabih ayetleri cımbızlayıp terör üretirler. Dini, net emirlerden değil, yorumlanabilir gri alanlardan kurmak, fitne alametidir.

Sonuç olarak muhkem, binanın kolonlarıdır; müteşabih ise o binanın manzarasıdır. Kolonları (ahlak ve hukuku) yıkıp sadece manzaraya (metafizik yorumlara) odaklanan binanın altında kalır. Müslüman; muhkem ile yaşar, müteşabih ile Allah’ı tenzih eder.

KAYNAKLAR

[1] Âl-i İmrân Suresi, 7. Ayet: Arapça: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ۖ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ Okunuş: Huvellezî enzele aleykel kitâbe minhu âyâtun muhkemâtun hunne ummul kitâbi ve uharu muteşâbihât. Fe emmellezîne fî kulûbihim zeyğun fe yettebiûne mâ teşâbehe minhubtiğâel fitneti vebtiğâe te’vîlih. Meal: Kitabı sana indiren O’dur. Onun ayetlerinin bir kısmı muhkemdir ki onlar kitabın anasıdır. Diğerleri ise müteşabihtir. Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve (kendi keyiflerine göre) yorumlamak için müteşabih olanın peşine düşerler.

[2] Fetih Suresi, 10. Ayet: Arapça: إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ Okunuş: İnnellezîne yubâyiûneke innemâ yubâyiûnallâh. Yedullâhi fevka eydîhim. Meal: Muhakkak ki sana biat edenler ancak Allah'a biat etmektedirler. Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir.