ÖNERME

“Ölünün arkasından konuşulmaz” sözü; mutlak bir dini emir değil, çoğu zaman suçluların ve zalimlerin üzerini örtmek için kullanılan kültürel bir kalkandır. Kur’an’a göre bir insan öldü diye, onun hayattayken yaptığı zulümler, haksızlıklar veya yaydığı yanlış fikirler sıfırlanmaz. Kur’an; Ebu Leheb, Firavun ve Haman gibi ölmüş şahsiyetlerin kötülüklerini, onlar öldükten sonra da anlatmaya devam eder. Buradaki amaç hakaret etmek veya ölüye eziyet etmek değil, ibret almak ve hakikati teslim etmektir. Kişinin özel hayatına dair dedikodu yani gıybet yapmak haramdır; ancak topluma zarar vermiş birinin yaptıklarını konuşmak yani ifşa etmek gıybet değil, adaletin ve tarihsel sorumluluğun gereğidir.

REFERANSLAR

Ebedi Kınama ve Tarihsel Hafıza (Tebbet Suresi, 1) [1]: "Ebu Leheb’in elleri kurusun/kahrolsun! Kendisi de kurudu/kahroldu..."

• Analiz: O ölmüş olsa da yaptığı kötülük ve zulüm Kur’an’da sürekli anılır, unutturulmaz.

Zulmü İfşa Hakkı (Nisâ Suresi, 148) [2]: "Allah, (bir kimsenin) kötü sözü/fiili açıkça söylemesini sevmez; ancak zulme uğrayanlar hariçtir..."

• Analiz: Zalim ölmüş olsa bile, mağdurun onun zulmünü anlatma ve ifşa etme hakkı devam eder. Bu, gıybet kapsamına girmez.

Tarihsel Eleştiri (A’râf Suresi, 176) [3]: "...(Ey Muhammed!) Onlara o (geçmiş) toplulukların kıssalarını/haberlerini anlat. Belki düşünürler."

• Analiz: Geçmişte yaşamış ve ölmüş toplulukların veya liderlerin hatalarını anlatmak, bir düşünme ve ibret alma pratiğidir.

DEĞERLENDİRME

Eğer “Ölünün arkasından konuşulmaz” ilkesi mutlak olsaydı, bugün Firavun’u eleştiremezdik. Oysa zalimi unutturmak veya onu “melek” gibi anmak, onun kurbanlarına yapılmış bir saygısızlıktır. İslam burada hassas bir ayrım yapar: Ölmüş birinin gizli kalmış şahsi kusurlarını, örneğin içki içmesi veya özel hayatı gibi durumlarını deşifre etmek çirkin bir gıybettir ve yasaktır. Ancak ölmüş birinin topluma attığı kazıklar, çaldığı paralar, verdiği yanlış hükümler veya işlediği cinayetler “özel hayat” değildir. Bunlar konuşulmalı, yazılmalı ve gelecek nesillere “Böyle yapmayın” diye anlatılmalıdır. Ölüm, kişiyi Allah’ın adaletinden kurtaramadığı gibi, tarihin yargısından da kurtaramaz. Kötü, öldükten sonra da kötüdür; iyi, öldükten sonra da iyidir.

KAYNAKLAR

[1] Tebbet Suresi, 1. Ayet: Arapça: تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ | Okunuş: Tebbet yedâ ebî lehebin vetebb(e). | Meal: Ebu Leheb’in elleri kurusun. Zaten kurudu.

[2] Nisâ Suresi, 148. Ayet: Arapça: لاَّ يُحِبُّ اللّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوَءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَن ظُلِمَ... | Okunuş: Lâ yuhibbu(A)llâhu-lcehra bi-ssû-i mine-lkavli illâ men zulim(e)... | Meal: Allah, zulme uğrayanların dışında, çirkin sözün açıkça söylenmesini sevmez.

[3] A’râf Suresi, 176. Ayet: Arapça: ...فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ | Okunuş: ...faksuci-lkasasa le’allehum yetefekkerûn(e). | Meal: ...Sen bu kıssayı anlat; belki üzerinde düşünürler.