ÖNERME

Riyâ; bir eylemin nedenini Allah’tan koparıp başkalarının gözüne bağlamaktır. Kur’anî perspektifte riyâ, sadece bir gösteriş değil, aslında bir tür sosyal şirktir; çünkü kişi eyleminin ödülünü Allah’tan değil, insanların takdirinden beklemektedir.

Modern dünyada benliğimiz, başkalarının ekranlarında bir imaj olarak yaşadığı için samimiyetin yerini performans almıştır. Eğer bir iyilik veya bir ibadet, başkalarına kanıtlanamadığı an değerini yitiriyorsa, o eylemin kıblesi Allah değil, toplumun beğenisidir.

REFERANSLAR

Performans Namazı (Nisâ Suresi, 142. Ayet)[1]: "Münafıklar... namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş (riyâ) yaparlar. Allah’ı da ancak çok az anarlar."

• Analiz: Ayet, riyânın psikolojik fotoğrafını çeker. Kişi tek başınayken ibadeti ağır ve yorucu bulurken (üşenmek), bir topluluk önüne çıktığında veya dijital bir mecraya yansıttığında bir anda enerji dolu ve huşû sahibi görünür. Bu, dindarlığın bir karakter değil, bir kostüm olduğunun kanıtıdır.

Maddi Gösteriş (Nisâ Suresi, 38. Ayet)[2]: "Onlar (o kimselerdir ki), Allah’a ve ahiret gününe inanmadıkları halde mallarını insanlara gösteriş (riyâ) olsun diye harcarlar..."

• Analiz: Ayet, zenginliğin ve yardımın bir halkla ilişkiler çalışmasına dönüştüğünü anlatır. İhtiyaç sahibine giden yardımın, yardım edenin reklamı haline gelmesi; Kur’an’a göre o eylemi Allah katında hükümsüz kılar.

Amelin İptali (Bakara Suresi, 264. Ayet)[3]: "Ey iman edenler! Malını insanlara gösteriş için harcayan... kimse gibi, sadakalarınızı başa kakarak ve gönül kırarak boşa çıkarmayın (iptal etmeyin)..."

• Analiz: Niyetin bozulması eylemi sıfırlar. Kimsenin görmediği ve beğeni alamayacağı bir durumda dahi aynı ibadet şevkini koruyamayan kişi, kendi dindarlığının değil toplumun beklentilerinin peşindedir.

İbadet Gafleti (Mâ’ûn Suresi, 4-6. Ayet)[4]: "Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki; onlar namazlarından gafildirler ve onlar gösteriş (riyâ) yaparlar."

DEĞERLENDİRME

Bugünün lüks iftar sofraları veya kameralar eşliğinde dağıtılan paketler, ayetteki "insanlara gösteriş" tanımının tam karşılığıdır. Öte yandan cuma ve kandil mesajlarını toplu olarak gönderip dindar imajı çizenler, aslında bu mesajlarla kendi vicdanlarını uyuşturmaktadır. Gerçekte hayatında o mesajın taşıdığı değerlerin izi olmayan biri için gönderilen metin, sadece bir sosyal sinyaldir.

Bakara Suresi 264. ayet, niyetin bozulmasının eylemi sıfırladığını söyler. Allah, reklamı yapılan bir dindarlığın değil; gizli kalan, sessizce işleyen ve sadece O’nun bildiği samimiyetin peşindedir.

KAYNAKLAR

[1] Nisâ Suresi, 142. Ayet:

Arapça: اِنَّ الْمُنَافِق۪ينَ يُخَادِعُونَ اللّٰهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْۚ وَاِذَا قَامُٓوا اِلَى الصَّلٰوةِ قَامُوا كُسَالٰىۙ يُرَٓاؤُ۫نَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللّٰهَ اِلَّا قَل۪يلًا̨

Okunuş: İnne-lmunâfikîne yuḣâdi’ûna(A)llâhe vehuve ḣâdi’uhum ve-iżâ kâmû ilâ-ssalâti kâmû kusâlâ yurâûne-nnâse velâ yeżkurûna(A)llâhe illâ kalîlâ(n).

Meal: Münafıklar, Allah’ı aldatmaya çalışırlar. Oysa Allah, onları aldatır. Namaza kalktıkları zaman, isteksizce kalkarlar. İnsanlara gösteriş yaparlar. Allah’ı da çok az anarlar.

[2] Nisâ Suresi, 38. Ayet:

Arapça: وَالَّذ۪ينَ يُنْفِقُونَ اَمْوَالَهُمْ رِئَٓاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِۜ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَر۪ينًا فَسَٓاءَ قَر۪ينًا

Okunuş: Ve-lleżîne yunfikûne emvâlehum ri-âe-nnâsi velâ yu/minûne bi(A)llâhi velâ bilyevmi-l-âḣir(i) vemen yekuni-şşeytânu lehu karînen fesâe karînâ(n).

Meal: Allah’a ve ahiret gününe inanmadıkları halde mallarını, insanlara gösteriş yapmak için harcayanları da Allah sevmez. Şeytan kimin arkadaşı olursa, o ne kötü arkadaştır!

[3] Bakara Suresi, 264. Ayet:

Arapça: يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْاَذٰىۙ كَالَّذ۪ي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَٓاءَ النَّاسِ...

Okunuş: Yâ eyyuhâ-lleżîne âmenû lâ tubtilû sadakâtikum bilmenni vel-eżâ kelleżî yunfiku mâlehu ri-âe-nnâsi...

Meal: Ey iman edenler! Allah’a ve ahiret gününe inanmadığı halde; insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle boşa çıkarmayın...

[4] Mâ’ûn Suresi, 4-6. Ayet:

Arapça: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلّ۪ينَۙ / اَلَّذ۪ينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَۙ / اَلَّذ۪ينَ هُمْ يُرَٓاؤُ۫نَۙ

Okunuş: Feveylun lilmusallîn(e). Elleżîne hum ‘an salâtihim sâhûn(e). Elleżîne hum yurâûn(e).

Meal: Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki, Onlar namazlarını ciddiye almazlar. Onlar (namazlarıyla) gösteriş yaparlar.