ÖNERME

Geleneksel algıda yer alan "Rızık Allah’tandır, o yüzden ne yaparsan yap değişmez" inancı, toplumları atalete ve fakirliğe mahkum eden tehlikeli bir yanılgıdır. Allah’ın rızka kefil olması (Rezzak), rızkın kapıya bırakılacak bir paket olduğu anlamına gelmez. Bu kefalet, yeryüzündeki kaynakların potansiyel olarak yaratıldığının garantisidir. Allah buğdayı yaratmıştır (potansiyel rızık), ancak ekmeği pişirmemiştir. Ekmek, insanın eyleminin ve emeğinin sonucudur (kinetik rızık).

"Allah dilediğine verir" ifadesi bir piyango çekilişi değil; kim doğanın ve ekonominin yasalarına (Sünnetullah) uygun hareket ederse, sistemin ona karşılık vereceğinin ilanıdır.

REFERANSLAR

İnsanın Emeği (Necm Suresi, 39. Ayet)[1]: "Bilsin ki insan için kendi çalışmasından (sa'y) başka bir şey yoktur."

Canlılık ve Hareket (Hûd Suresi, 6. Ayet)[2]: "Yeryüzünde kımıldayan hiçbir canlı (dâbbe) yoktur ki, rızkı Allah’ın üzerine olmasın..."

• Kavram Analizi: Ayette geçen canlılar için kullanılan kelime "dâbbe"dir. Arapça kökeni (d-b-b), "hafifçe yürümek, debelenmek, hareket etmek" demektir. Kur'an, rızkın garantisini duran varlıklara değil, hareket eden (debelenen) varlıklara vermiştir. Hareketsizlik, rızkın ontolojik tanımına aykırıdır.

Bilimsel Veri Başlığı (Enerji ve Hareket Yasası)[3]: Evrendeki fizik yasaları, enerjinin yoktan var edilemeyeceğini ve bir sistemin enerji kazanması için iş yapması (hareket etmesi) gerektiğini söyler. Biyolojik olarak da hiçbir canlı, enerji harcamadan (avlanmadan, otlamadan) enerji (besin) kazanamaz. Bu, "bedava yemek yoktur" ilkesinin kozmik karşılığıdır. Dolayısıyla rızık aranan veya beklenen bir şey değil; eylemle dönüştürülen bir enerjidir.

DEĞERLENDİRME

Kişinin evde oturup sadece dua ederek rızık beklemesi, Allah'ın koyduğu hareket yasasına isyan etmektir. Rızkın artması; risk almaya, konfor alanından çıkmaya ve değer üretmeye bağlıdır. Allah’ın "dilediğine hesapsız rızık vermesi", O'nun koyduğu çalışma ve ticaret yasalarına (sebeplere) tam uyum sağlayanlara, sistemin cömert davranmasıdır. Tarlayı süren (eylem), tohumu eken (yatırım) ve sonucu bekleyen (tevekkül) kişi, Sünnetullah'a uygun dilekçeyi vermiş demektir.

KAYNAKLAR

[1] Necm Suresi, 39. Ayet:

Arapça: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ

Okunuş: Ve en leyse lil insâni illâ mâ se'â.

Meal: Bilsin ki insan için kendi çalışmasından başka bir şey yoktur.

[2] Hûd Suresi, 6. Ayet:

Arapça: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا...

Okunuş: Ve mâ min dâbbetin fîl ardı illâ alâllâhi rızkuhâ...

Meal: Yeryüzünde kımıldayan hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah’ın üzerine olmasın.

[3] Charnov, Eric L. "Optimal foraging, the marginal value theorem". Theoretical Population Biology 9/2 (1976), 129-136. https://doi.org/10.1016/0040-5809(76)90040-X