ÖNERME

Kur’an’a göre ölüm, sadece biyolojik bir son değil; hukuki bir devir teslim sürecidir. Miras hukukunda sabit paylar (faraiz) bedeni, vasiyet ise ruhu temsil etmektedir. Kur'an, miras paylaşımından önce ısrarla "vasiyet" kurumunu zikreder ve önceler. Bu hukuki işlemin geçerliliği iki temel esasa dayanmaktadır: İçerik özgürlüğü ve şekil şartı. Geleneksel fıkhın aksine, Kur'an'da vasiyet için "üçte bir" gibi oransal bir sınır bulunmamakta, tek sınır "zarar verme kastının olmaması" olarak belirlenmektedir. Ayrıca vasiyet, sadece şifahi bir niyet beyanı değil; toplumun geçerli hukuk sisteminde yürürlüğü olan, kayıt altına alınmış (noter/resmiyet) bir formatta icra edilmek zorundadır.

REFERANSLAR

Vasiyetin Şekil Şartı (Bakara Suresi, 180. Ayet)[1]: "Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa, anaya, babaya ve yakınlara örfe uygun (bil-ma’ruf) vasiyet etmek, Allah’tan sakınanlar üzerine bir borçtur."

• Kavram Analizi: Ayette geçen "Bil-ma'ruf" ifadesi; toplumun tanıdığı, bildiği, meşru gördüğü ve kabul ettiği standart demektir. Geçmiş toplumlarda sözlü beyan ve şahitlik "ma'ruf" iken; modern hukuk sisteminde sözlü beyanın veya adi kâğıdın yasal garantisi yoktur. Günümüzün "ma'ruf"u; devletin kayıt sistemi, yani noterlik kurumudur. Vasiyeti resmiyete dökmek, ayetin emrini çağın standardında uygulamaktır.

Vasiyetin Önceliği ve Sınırı (Nisâ Suresi, 11-12. Ayet)[2]: "...(Bu paylaştırma) kimseye zarar vermeksizin (gayra mudarrin) yapılan vasiyetten ve borçtan sonradır."

• Analiz: Kur'an, vasiyet hakkına matematiksel bir kota (1/3 kuralı gibi) koymamış, bunun yerine niyetsel bir filtre koymuştur. "Zarar vermeksizin" ifadesi, vasiyetin meşruiyet sınırını çizer. Amaç varisleri mağdur etmek veya mal kaçırmak değilse, oran serbesttir.

Hukuk Tarihi ve Sosyoloji (Yazılı Sözleşme)[3]: Hukuk tarihi incelemeleri, sözlü vasiyetlerin kabile toplumlarında işlevsel olsa da, karmaşıklaşan sosyal yapılarda ihtilafları çözmede yetersiz kaldığını doğrulamaktadır. Modern hukukta "şekil şartı", iradenin sıhhati ve ispatı için zorunludur.

DEĞERLENDİRME

Geleneksel fıkhın koyduğu "malın en fazla üçte biri vasiyet edilebilir" kuralı, Kur'anî bir hüküm değil, tarihsel bir içtihattır. Kur'an'a göre; örneğin bakıma muhtaç veya engelli bir çocuğu olan ebeveynin, malvarlığının büyük kısmını ona bırakması "zulüm" değil, tam tersine "Kur'anî Adalet"in tesisidir. Vasiyet, sabit oranların (miras paylarının) yetersiz kaldığı özel durumları ve ailevi dengeleri gözetme aracıdır.

Mümin, sadece vasiyet etmekle değil, o vasiyetin hukuk sistemi içerisinde uygulanabilirliğini sağlamakla da yükümlüdür. Ölüm anı duygusallığın zirve yaptığı, mantığın zayıfladığı bir süreçtir ve miras kavgaları bu boşlukta doğar. "Söyledim ama yapmadılar" demek, sorumluluktan kaçmaktır. Bugün vasiyeti resmiyete dökmek, Bakara Suresi 282. ayetteki "Borçlandığınız zaman bunu yazın" emrinin vasiyet hukukundaki zorunlu yansımasıdır.

Özgürlük, zulüm yapma hakkı vermez. Eğer bir kişi, eşine veya çocuğuna duyduğu şahsi kin yüzünden malını kaçırmak amacıyla vasiyet düzenliyorsa; bu eylem "Gayra mudarrin" (zarar vermeme) ilkesine aykırıdır ve Kur'an nezdinde geçersizdir. Sonuç olarak vasiyet; içerikte mağduru koruyan, şekilde ise iradeyi notere (resmiyete) teslim eden, müminin dünyadaki son adalet eylemidir.

KAYNAKLAR

[1] Bakara Suresi, 180. Ayet:

Arapça: كُتِبَ عَلَيْكُمْ اِذَا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ اِنْ تَرَكَ خَيْرًاۚ اَلْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْاَقْرَب۪ينَ بِالْمَعْرُوفِۚ حَقًّا عَلَى الْمُتَّق۪ينَۜ | Okunuş: Kutibe ‘aleykum izâ hadara ehadekumu-lmevtu in terake hayran el-vasiyyetu lilvâlideyni vel-akrabîne bil-ma’rûf. Hakkan ‘alâ-lmuttekîn. | Meal: Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa anaya, babaya ve yakınlara, örfe uygun (bil-ma’ruf) vasiyet etmek, Allah’tan sakınanlar üzerine bir borçtur.

[2] Nisâ Suresi, 12. Ayet:

Arapça: ...مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصٰى بِهَٓا اَوْ دَيْنٍۙ غَيْرَ مُضَٓارٍّۚ... | Okunuş: ...min ba’di vasiyyetin yûsâ bihâ ev deynin gayra mudârr... | Meal: ...(Bu paylaştırma) kimseye zarar vermeksizin yapılan vasiyetten ve borçtan sonradır.

[3] Bakara Suresi, 282. Ayet:

Arapça: ...يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ اِلٰٓى اَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُۜ... | Okunuş: Yâ eyyuhâ-llezîne âmenû izâ tedâyentum bideynin ilâ ecelin musemmen faktubûh... | Meal: Ey iman edenler! Belirlenmiş bir süre için birbirinize borçlandığınız vakit onu yazın.