ÖNERME

Geleneksel fıkıh, zekâtı zenginlerin malının kırkta biri (%2.5) olarak sabitlemiş ve bunu genellikle yılda bir kez yapılan bir ritüele dönüştürmüştür. Bu yaklaşım, farkında olmadan kapitalist bir birikime (istifçiliğe) zemin hazırlamıştır. Oysa Kur'an'ın ekonomi politiği, servetin belirli ellerde toplanıp bir güç (devlet) haline gelmesini reddeder. Kur'an perspektifinde zekât ve infak; bir borçtan kurtulmak değil, ihtiyaç fazlasını sürekli dolaşıma sokmaktır. Zekât, toplumun kan dolaşımıdır; birikim (pıhtılaşma) durumunda bünye hayatiyetini kaybeder. Bu nedenle Kur'an, yılda bir değil, kazanıldığı an hakkının verilmesini emreder.

REFERANSLAR

Miktar Nedir? (Bakara, 2/219) [1]: "...Sana neyi infak edeceklerini (vereceklerini) soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan artanı / Fazlalığı (El-Afv)..."

• Kavram Analizi: Kur'an sabit bir oran (yüzde) tayin etmez. Her bireyin fazlası farklıdır. Ayette geçen afv kavramı, yük olan fazlalık anlamındadır. Ölçü matematiksel bir oran değil, vicdan ve ihtiyaç fazlasıdır [1].

Zamanı Nedir? (En'âm, 6/141) [2]: "...Ürün verdiği zaman ürününden yiyin ve hasat edildiği gün hakkını (zekâtını) verin..."

• Kavram Analizi: Ayet, zekât vermek için bir yıl bekleme (havlan-ı havl) şartı koşmaz. Kazanç ne zaman ele geçerse, paylaşım o zaman yapılır. Tarım toplumunda bu hasat zamanıyken; modern dünyadaki maaşlı çalışan veya tüccar için kazancın elde edildiği gündür.

Amaç (Haşr, 59/7) [3]: "...Böylece o mallar, içinizden sadece zenginler arasında dönüp dolaşan bir güç (devlet) olmasın..."

• Kavram Analizi: Zekâtın sosyolojik amacı; servetin tabana yayılması, sınıflar arası uçurumun engellenmesi ve sermayenin tek elde tekelleşmesinin önlenmesidir.

DEĞERLENDİRME

Geleneksel %2.5 oranı, asgari bir içtihattır; ayet hükmü değildir. Kur'an miktar konusunu ihtiyaç fazlası (el-afv) diyerek bireyin vicdanına ve toplumsal şartlara bırakmıştır. Örneğin, yüksek gelir elde eden ancak gideri düşük olan bir bireyin, sadece %2.5 oranında infak etmesi Kur'an'ın afv emriyle örtüşmez. Bu kişinin infak potansiyeli çok daha yüksektir. Kur'an vicdanı devreye sokar: İhtiyaçlar karşılanır, aile geçindirilir, gelecek makul düzeyde güvenceye alınır; geriye kalan tutulmaz, paylaşılır.

Zekâtın yılda bir verildiği algısı, tarım toplumunda hasadın yılda bir kez alınması nedeniyle oluşmuş tarihsel bir fıkıh kuralıdır. Modern insan her ay hasat (maaş/kazanç) elde etmektedir. Kur'an mantığına göre; her kazanç elde edildiğinde, giderler düşüldükten sonra kalan fazlalık üzerinden infak yapılmalıdır. Bu yöntem, yardımı sürekli hale getirir ve toplumsal dayanışmayı canlı tutar.

Zekât sadece bir vergi değil, aynı zamanda bir arınmadır. Kelime kökü tezkiye (temizlenme/arınma) kavramından gelir. İnsan, kazancının içindeki başkasının hakkını ayıklayarak hem malını hem de nefsindeki cimrilik ve bencillik kirini temizler. Biriktirilen ve paylaşılmayan her mal, manevi bir yük ve kirliliktir. Zekât; zenginin fakire lütfu değil, malın içindeki yoksulun hakkının sahibine iade edilmesidir.

KAYNAKLAR

[1] Bakara Suresi, 219. Ayet:

Arapça: ...وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ...

Okunuş: ...Ve yes’elûneke mâzâ yunfikûn, kulil afve...

Meal: ...Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan artanı...

[2] En'âm Suresi, 141. Ayet:

Arapça: ...كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ...

Okunuş: ...Kulû min semerihî izâ esmere ve âtû hakkahu yevme hasâdihî...

Meal: ...Ürün verdiği zaman ürününden yiyin ve hasat edildiği gün hakkını verin...

[3] Haşr Suresi, 7. Ayet:

Arapça: ...كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاء مِنكُمْ...

Okunuş: ...Key lâ yekûne dûleten beynel agniyâi minkum...

Meal: ...Böylece o mallar, içinizden sadece zenginler arasında dönüp dolaşan bir güç olmasın...