ÖNERME

İslam epistemolojisinde (bilgi kuramında) en büyük ahlaki sorumsuzluk; kişinin hakkında kesin veriye sahip olmadığı konularda, sanki Allah’ın kesin hükmüymüş gibi konuşmasıdır. Kur’an, zan (sanı) ile hakikate ulaşılamayacağını bildirir. Dinin omurgasını, anlamı açık ve net olan muhkem (hüküm bildiren) ayetler oluşturur. Bunun dışındaki tarihsel detaylar, metafizik bilinmezler veya yoruma açık alanlar üzerinde tartışıp, buradan bağlayıcı haram veya farz türetmek; Allah adına imza atmaya kalkışmaktır. Bilinmeyen konuda susmak veya "En iyisini Allah bilir" demek ilmi bir erdemdir; yorum yaparak insanları yargılamak ise haddi aşmaktır.

REFERANSLAR

Had Bilmezlik (Âl-i İmrân, 66)[1]: "İşte siz böylesiniz; hadi bilginiz olan konuda tartıştınız, fakat hiç bilginiz olmayan konuda niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz bilmezsiniz."

• Analiz: Bu ayet, sadece Ehl-i Kitab’a değil, tüm inananlara evrensel bir uyarıdır. "Verisi olmayan konuda hüküm verme" ilkesi, entelektüel ahlakın temelidir.

Entelektüel Sorumluluk (İsrâ, 36)[2]: "Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur."

Zan ve Hakikat (Necm, 28)[3]: "Onların bu konuda bir bildikleri yoktur. Sadece zanna (tahmine) uyuyorlar. Zan ise hakikat namına hiçbir şey ifade etmez."

DEĞERLENDİRME

İnsanlar genellikle Allah’ın net bıraktığı alanlardan ziyade; ruhun mahiyeti, kaderin ince sırları, gayb alemi veya tarihin karanlık noktaları gibi spekülatif alanlarda tartışmayı severler. Tehlike şudur: Bir alim veya bir grup, hakkında ayet olmayan veya ayetin manasının kapalı olduğu bir konuda bir yorum yapar. Sonraki nesiller bu yorumu Allah’ın emri zanneder.

Oysa kural bellidir: Muhkem (açık) ayetler hüküm bildirir, tartışılmaz ve uygulanır. Müteşabih (kapalı) alanlarda ise hüküm bildirilmemiştir. Bu alanda yapılan yorumlar sadece tavsiye veya görüş niteliğindedir. Kimse kendi yorumunu "Allah’ın dini" diye dayatamaz. Hakkında kesin nass (delil) olmayan her tartışma, vicdanlara bırakılmış bir alandır. Dini korumak; bilmediğini uydurmakla değil, bilmediği yerde durmakla mümkündür.

KAYNAKLAR

[1] Âl-i İmrân Suresi, 66. Ayet: Arapça: هَا أَنْتُمْ هَٰؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ ۚ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ | Okunuş: Hâ entum hâulâi hâcectum fîmâ lekum bihi ilmun felime tuhâccûne fîmâ leyse lekum bihi ilm. Vallâhu ya’lemu ve entum lâ ta’lemûn. | Meal: İşte siz böylesiniz; hadi bilginiz olan konuda tartıştınız, fakat hiç bilginiz olmayan konuda niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz bilmezsiniz.

[2] İsrâ Suresi, 36. Ayet: Arapça: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا | Okunuş: Ve lâ takfu mâ leyse leke bihi ilm. İnnes sem’a vel basara vel fuâde kullu ulâike kâne anhu mes’ûlâ. | Meal: Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.

[3] Necm Suresi, 28. Ayet: Arapça: وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ ۖ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ ۖ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا | Okunuş: Ve mâ lehum bihi min ilm. İn yettebiûne illezzann. Ve innezzanne lâ yuğnî minel hakkı şey’â. | Meal: Onların bu konuda bir bildikleri yoktur. Sadece zanna uyuyorlar. Zan ise hakikat namına hiçbir şey ifade etmez.