ÖNERME

Kur’an’da yer alan bağlar, ırmaklar ve meyveler gibi Cennet tasvirleri ile ateş ve zakkum gibi Cehennem betimlemeleri; o alemin birebir fiziksel haritası değil, insan zihnine yaklaştırılmış sembolik anlatımlar yani "Müteşabih" ifadelerdir. İnsan, hiç görmediği ve boyutlarını bilmediği bir alemi yani Gaybı, ancak dünyada aşina olduğu kavramlar üzerinden idrak edebilir. Kur’an, cenneti anlatırken sık sık "Messelü’l-Cennet" (Cennetin temsili/örneği) ifadesini kullanarak, anlattıklarının oranın birebir aynısı değil, insanın anlayacağı dildeki karşılığı olduğunu beyan eder. Cennet basit bir meyve bahçesi değil, insanın hayal gücünün ötesinde ruhsal ve bilinçsel bir haz boyutu; Cehennem ise sıradan bir mangal ateşi değil, ruhu saran derin bir pişmanlık ve ızdırap boyutudur.

REFERANSLAR

Sembolik Temsil Vurgusu (Ra’d Suresi, 35) [1]: "Takva sahiplerine vaat edilen cennetin durumu/misali (Messelü’ l-Cennet) şöyledir: İçinden ırmaklar akar..."

• Analiz: Ayet "Cennet şudur" demiyor, "Cennetin misali/benzeri şudur" diyerek anlatımın benzetme (metafor) olduğunu vurgular.

Bilinmezlik İlkesi (Secde Suresi, 17) [2]: "Hiç kimse, yaptıklarına karşılık olarak onlar için gizlenmiş olan mutluluk/göz aydınlığı nimetlerini bilemez."

• Analiz: Eğer cennet sadece "bal ve süt" olsaydı, insan bunu bildiğini iddia edebilirdi. "Bilemez" ifadesi, orada dünyada karşılığı olmayan, algı ötesi sürprizlerin olduğunu gösterir.

Psikolojik Ateş (Hümeze Suresi, 6-7) [3]: "(O), Allah'ın tutuşturulmuş ateşidir. Öyle ki, tırmanıp yüreklere işler."

• Analiz: Cehennem ateşi, deriyi yakan dışsal bir alevden ziyade, kalbin derinliklerine işleyen vicdani bir yangın ve pişmanlıktır.

DEĞERLENDİRME

Bir mağara adamına akıllı telefonu anlatmak için "içinde transistörler var" demek anlamsız olacağından mecburen "sihirli ayna" metaforu kullanılır; adam bunu ayna sanır ancak kastedilen ekrandır. Benzer şekilde, çölün ortasındaki bir Arap için en büyük mutluluk su ve gölge olduğundan, Kur’an mutlak huzuru anlatmak için onların zihnindeki en üst haz olan bu sembolleri kullanmıştır. Şayet vahiy bir Eskimo’ya inseydi, muhtemelen "sıcacık odalar" tasviri kullanılacaktı. Secde Suresi 17. ayet, "hiç kimse bilemez" diyerek tartışmayı bitirir ve oradaki nimetlerin dünyadaki karşılıklarının ötesinde bir sürpriz olduğunu vurgular. Oradaki "süt", bildiğimiz inek sütü değil, saf ve doyurucu bilginin sembolü; "ateş" ise odun ateşi değil, insanın içini yakan ve Hümeze Suresi’nde belirtildiği gibi yüreklere işleyen vicdan azabının en şiddetli halidir. Bu tasvirler basit değil, pedagojiktir; Allah, sonsuz boyutlu bir hakikati sonlu kelimelere sığdırarak insana bir fragman izletmektedir ve asıl film, bu fragmandan çok daha fazlasıdır.

KAYNAKLAR

[1] Ra’d Suresi, 35. Ayet: Arapça: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّت۪ي وُعِدَ الْمُتَّقُونَۜ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُۜ | Okunuş: Meselul cennetilletî vuidel muttekûn, tecrî min tahtihel enhâr... | Meal: Allah’a karşı gelmekten sakınanlara söz verilen cennetin durumu şöyledir: Onun içinden ırmaklar akar...

[2] Secde Suresi, 17. Ayet: Arapça: فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا اُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ اَعْيُنٍۚ | Okunuş: Fe lâ ta’lemu nefsun mâ uhfiye lehum min kurrati a’yun... | Meal: Hiç kimse, yapmakta olduklarına karşılık olarak onlar için saklanan göz aydınlıklarını bilemez.

[3] Hümeze Suresi, 6-7. Ayetler : Arapça: نَارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُۙ اَلَّت۪ي تَطَّلِعُ عَلَى الْاَفْئِدَةِۜ | Okunuş: Nârullâhil mûkadeh. Elletî tettaliu alel ef’ideh. | Meal: (O), Allah'ın tutuşturulmuş ateşidir. Öyle ki, tırmanıp yüreklere işler.