ÖNERME

Cuma namazı, kelime kökü itibarıyla toplanmayı ve birleşmeyi ifade eder. Bu eylem, sadece bireysel bir ritüel değil, Müslüman toplumun haftalık durum değerlendirme toplantısıdır. İbadetin özü hutbedir. Ancak mevcut geleneksel uygulama; cemaatin pasifize edildiği, anlamı bilinmeyen bir dilde hitap edilen ve kadınların dışlandığı bir yoklama ritüeline dönüşmüştür. Oysa Kur'an'daki "Allah'ın gündemi" (zikrullah) kavramı; hayatı konuşmak, sorunları çözmek ve ortak bilinç oluşturmaktır. Cuma, bir kişinin konuştuğu ve kalabalıkların uyuduğu bir seremoni değil, danışma (şura) mantığıyla işleyen canlı bir forumdur.

REFERANSLAR

Çağrının Kapsamı (Cuma, 62/9)[1]: "...Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığınızda, Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın..."

• Kavram Analizi: Ayetteki hitap şekli "ey erkekler" değil "ey iman edenler" (ya eyyühe'llezine amenu) şeklindedir. Gramatik olarak bu kalıp, cinsiyet ayrımı yapmaksızın tüm müminleri kapsar. Toplumun yarısını oluşturan kadınları bu haftalık bilgilendirmeden mahrum bırakmak, Kur'an'ın değil ataerkil geleneğin bir ürünüdür.

Tarihsel Pratik (İtiraz Hakkı)[2]: Tarihsel kaynaklar, Hz. Peygamber döneminde sahabelerin hutbe sırasında soru sorabildiğini ve ihtiyaçlarını dile getirebildiğini gösterir. Hz. Ömer halifeliği sırasında minberde mehir miktarını sınırlamak isteyince, arka saflardan bir kadın ayağa kalkıp Allah'ın verdiği hakkı kısıtlayamayacağını belirterek ayetle itiraz etmiştir. Hz. Ömer bu itiraz karşısında "Kadın doğru söyledi, Ömer yanıldı" diyerek kararını geri almıştır. Bu vaka, hutbenin tek taraflı bir dikte değil, bir diyalog ve denetim mekanizması olduğunu kanıtlar.

DEĞERLENDİRME

Mevcut fıkıhta yer alan "hutbe okunurken susma zorunluluğu", Emevi döneminde siyasileşmiş bir baskı aracıdır. Yöneticiler kürsüden siyasi propaganda yaparken halkın itiraz etmesini engellemek amacıyla, bu sessizliği ibadetin bir parçası gibi sunmuşlardır. Peygamberin sessizlik uyarısı gürültüye karşıdır; haksızlığa karşı tepkisiz kalmaya değil. Cuma namazının zamanlaması da manidardır; Kur'an namaz kılınınca dağılın emrini verir. Mantık; önce toplanılması, sorunların konuşulması, bir eylem planının kararlaştırılması ve namazın bu kararların altına atılan manevi bir imza olmasıdır.

Öğle namazı dört rekât iken Cuma namazının iki rekât olması tesadüf değildir. İslam, toplumsal meselelerin konuşulduğu bu toplantıyı (içtima) o kadar önemser ki, zihinsel ve sosyal ibadetin ağırlığına binaen fiziksel ibadetten indirim yapmıştır. Hutbeyi can kulağıyla dinlemek ve sorunlara çözüm üretmek, seccade üzerindeki fiziksel hareketlerden daha ağır bir sorumluluktur. Ayrıca insanlara anlamadıkları bir dilde hitap etmek tebliğ mantığına aykırıdır.

Namazdan sonra kılınan "ihtiyaten öğle namazı" (zuhr-i ahir) ise yapılan ibadete ve Allah'a güvenmemektir, bir tür vesvesedir. Ayet açıkça "işinize dağılın" derken, insanları camide tutup zorla ek ibadet yaptırmak Kur'an'a muhalefet etmektir. Cuma; kadın ve erkek tüm müminlerin katıldığı, kendi dillerinde anlaşıp kaynaştıkları dinamik bir sosyal kongredir.

KAYNAKLAR

[1] Cuma Suresi, 9. Ayet:

Arapça: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ...

Okunuş: Yâ eyyuhellezîne âmenû izâ nûdiye lis salâti min yevmil cumuati fes’av ilâ zikrillâhi...

Meal: Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığınızda, Allah'ı anmaya koşun...

[2] Ali Akpınar. "Kurana Muhatap Olma Açısından Kadın". Eskiyeni 12 (Mart 2009), 54-60.