ÖNERME

Geleneksel din algısı, her yeni çıkan fenomen (Bitcoin, yapay zekâ, GDO vb.) için ilahiyatçılardan "helaldir" veya "haramdır" şeklinde sabit bir etiket bekler. Oysa Kur'an'ın yasakları (domuz, şirk, zina vb.) sınırlı ve sabittir; geri kalan milyarlarca detay ise "dinamik kriterlere" bağlıdır. İslam'da eşyanın kendisi değil; kullanım amacı, miktarı ve sonucu hükmü belirler. Bir bıçak ekmek keserken helal, adam öldürürken haramdır. Aynı şekilde bir gıda veya ticari araç; bir durumda helalken, başka bir durumda (zarar, israf veya sömürü içerdiğinde) harama dönüşebilir. Haram ve helal; kişiden, zamandan ve koşullardan bağımsız, donmuş bir etiket değildir.

REFERANSLAR

Zarar Vermeme İlkesi (Bakara, 195)[1]: "...Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın..."

• Analiz: Bu ayet sadece savaşla ilgili değil, biyolojik ve psikolojik genel bir kuraldır. Bir şey insanın bedenine, malına veya aklına kalıcı zarar veriyorsa, o şeyin adı ne olursa olsun (şeker, tuz, ağır metal içeren midye, sigara) o kişi için o miktar haramdır.

Koşula Göre Değişim (Bakara, 173)[2]: "...Kim darda kalırsa, başkasının hakkına saldırmadan ve haddi aşmadan (bunlardan) yiyebilir..."

• Analiz: Allah, en kesin haram olan domuz etini bile "açlık/ölüm" durumunda helal kılmıştır. Demek ki "Haram", nesnenin atomlarında değil, "bağlamında" gizlidir. Şartlar değişince hüküm de (helal/haram) değişir.

Niyet ve Sonuç (A'râf, 31)[3]: "...Yiyin için fakat israf etmeyin..."

• Analiz: Bir gıdayı yemek helaldir. Ama o gıdayı "bozulsun da atayım" diye bekletmek (istifçilik/israf), eylemi helalden harama dönüştürür.

DEĞERLENDİRME

Müslüman, elinde "Haram Listesi" ile dolaşan bir robot değil; "Zarar ve Fayda" analizi yapan bir akıl sahibidir. Bir şeyin helal olması için, sadece adının Kur'an'daki yasaklılar listesinde olmaması yetmez; o anki "Zarar/Zulüm" potansiyeli de hesaplanmalıdır.

Örneğin deniz ürünleri (midye vb.) aslen helaldir. Ancak bilimsel olarak bir bölgedeki midyeler ağır metal barındırıyorsa, hüküm değişir: Ayda birkaç tane yemek, vücudun tolere edebileceği bir durumdur ve helaldir. Vücutta birikip zehirleyecek kadar çok yemek, "Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın" ayetine girdiği için haramdır. Aynı mantık şeker hastası için de geçerlidir: Baklava yemek aslen helaldir; ama bir diyabet hastasının komaya gireceğini bile bile baklava yemesi intihardır ve haramdır.

Borsa veya kripto para gibi araçlar nötrdür. Hüküm, "nasıl kullanıldığına" göre değişir. Bir fabrikanın, şirketin veya projenin işleyişini inceleyip, değer ürettiğini görüp ona ortak olmak amacıyla hisse/coin almak ticarettir ve helaldir. Ekonomik gerçekliği olmayan, ne iş yaptığı belli olmayan, sadece spekülasyonla (şişirme haberle) yükselen bir kâğıdı/coini "başkasına tepeden satarım" niyetiyle almak; başkasının zararı üzerinden haksız kazanç (faiz mantığı) sağlamaktır ve haramdır. Yükselip düşeceğinin belirsizliği ve öngörüsüzlüğünden ötürü ayrıca haramdır (kumar mantığı).

Buzdolabındaki bir yiyecek bozulduğunda onu çöpe atmak günah değildir. Ancak; "Bu yiyecek zaten yenmiyor, dolapta beklesin, iyice bozulunca atarım" niyetiyle bir kenara ayırmak; nimetin potansiyelini öldürmektir. Bu eylem, istifçilik ve israf suçunu oluşturduğu için haramdır.

Sonuç olarak haram ve helal; statik değil, dinamiktir. Ölçü şudur: Bir eylem; şirk, zulüm, israf ve diğer kesin yasakları içeriyor mu? Bedenine, aklına veya topluma zarar veriyor mu? Eğer cevap "Evet" ise, o şeyin adı "Su" bile olsa o an için haramdır. Eğer cevap "Hayır" ise, eşyada asıl olan serbestliktir.

KAYNAKLAR

[1] Bakara Suresi, 195. Ayet:

Arapça: وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوا ۛ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Okunuş: Ve enfikû fî sebîlillâhi ve lâ tulkû bi eydîkum ilet tehluketi, ve ahsinû, innallâhe yuhibbul muhsinîn.

Meal: Allah yolunda harcayın. Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. Ve iyilik edin. Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.

[2] Bakara Suresi, 173. Ayet:

Arapça: ...فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Okunuş: ...Fe menidturra ğayra bâğin ve lâ âdin fe lâ isme aleyh. İnnallâhe ğafûrun rahîm.

Meal: ...Kim darda kalırsa, başkasının hakkına saldırmadan ve haddi aşmadan (bunlardan) yiyebilir. Ona günah yoktur. Şüphesiz Allah bağışlayandır, merhamet edendir.

[3] A'râf Suresi, 31. Ayet:

Arapça: ...وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Okunuş: ...Ve kulû veşrabû ve lâ tusrifû. İnnehu lâ yuhibbul musrifîn.

Meal: ...Yiyin için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez.