ÖNERME

Geleneksel kader anlayışı; Allah’ın herkesin cennete mi cehenneme mi gideceğini daha yaratmadan önce bildiğini ve buna rağmen yarattığını savunmaktadır ki bu durum Allah’ı zalimlikle suçlamak demektir. Çünkü sonunun ebedi ateş olduğunu bildiği bir ruhu yaratmak, ona zulmetmektir; oysa Allah zulmetmekten münezzehtir. Doğrusu şudur: Allah, zamandan ve mekândan münezzehtir; ancak O’nun gücü, kendi “İlim Sıfatını Perdelemeye” de yeter. Allah, adil bir sınav ortamı oluşması için, kullarının yapacağı seçimleri “Bilmemeyi Tercih Etmiş” olabilir. Bu bir acizlik değil, sınavın ciddiyeti ve adalet için bilinçli bir alan açmadır. Allah sistemi kurar, kuralları yani Sünnetullah’ı koyar ve insanı özgür iradeyle yaratır; ancak sonucu insan kendi iradesiyle belirler.

REFERANSLAR

Seçim Hakkı ve Özgürlük (Kehf Suresi, 29) [1]: "De ki: Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin..."

• Analiz: Allah burada sorumluluğu tamamen insana atar. Eğer kimin ne yapacağı ezelde sabitlenmiş ve bitmiş olsaydı, "dileyen yapsın" ifadesi anlamsız bir tiyatro olurdu.

İyilik ve Kötülük Kaynağı (Nisâ Suresi, 79) [2]: "Sana gelen iyilik Allah’tandır. Başına gelen kötülük ise nefsindendir..."

• Analiz: Kötülüğün kaynağı Allah’ın yazgısı değil, insanın kendi tercihidir. Allah kötülüğü fail olarak murad etmez, kul isteyince yaratır.

Sınavın Amacı: Denemek (Mülk Suresi, 2) [3]: "O, hanginizin daha güzel iş yapacağını denemek/ortaya çıkarmak için ölümü ve hayatı yarattı."

• Analiz: Bir şeyi "denemek" veya "sınamak", sonucun fail tarafından ortaya konulmasını beklemektir. Sonucu önceden belli olan bir süreç sınav değil, senaryodur.

DEĞERLENDİRME

Kaderi anlamak için evreni devasa bir simülasyon veya yazılım gibi düşünmek mümkündür. Yazılımcı olan Allah, muazzam bir algoritma yazar ve karakterlere hem iyi hem kötü olma kapasitesini kodlar. Allah, karakterleri yarattığında, onların hangi yolu seçeceğini bildiği halde değil, Özgür İrade Algoritması ile kendi yollarını çizmeleri üzere sisteme bırakır. Yazılımcı, çalıştır tuşuna basarken kimin virüs yani kötü, kimin antivirüs yani iyi olacağını bilmemeyi tercih eder. Eğer bilseydi ve yine de virüs olacak olanı yaratsaydı, o virüs kıyamet günü "Sen benim virüs olacağımı zaten biliyordun, neden beni yarattın? Bu tuzağı sen kurdun" deme hakkına sahip olurdu. Ama Allah, ilmini perdeleyerek bu kozu insanın elinden almıştır. İnsan kendi koduyla, kendi iradesiyle sonucunu yazar.

Allah’ın bir şeyi yarattıktan sonra veya süreç içinde bilmesi, O’nun ilahlığına halel getirmez; aksine, O’nun adaletini perçinler. Allah sistemi çalıştırır, insan iradesiyle talep eder, Allah da o talebi yaratır. Cehenneme giden, Allah istediği için değil, kendi yazılımını bozduğu için gider. Geleneksel algının hatası, insanların genellikle sorumluluktan kaçmak için "Alın yazım böyleymiş, Allah böyle yazmış" kolaycılığına sığınmasıdır. Oysa Allah, kendi ruhundan üflediği insana tanrısal bir özellik olan seçme özgürlüğünü vermiştir. Kader; önceden yazılmış ve bizim zorla oynadığımız bir senaryo değildir. Kader; Allah’ın koyduğu yasalar çerçevesinde, bizim anlık tercihlerimizle yazdığımız dinamik bir kitaptır. Kalem, Allah’ın elindedir ama ne yazılacağına bizim karar vermemize müsaade etmiştir.

KAYNAKLAR

[1] Kehf Suresi, 29. Ayet: Arapça: وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ... | Okunuş: Vekuli-lhakku min rabbikum femen şâe felyu/min vemen şâe felyekfur... | Meal: Ve de ki: Hak, Rabbinizdendir. Öyleyse dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.

[2] Nisâ Suresi, 79. Ayet: Arapça: مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ... | Okunuş: Mâ esâbeke min hasenetin femina(A)llâh(i) vemâ esâbeke min seyyi-etin femin nefsik(e)... | Meal: Sana gelen iyilik Allah’tandır. Başına gelen kötülük ise nefsindendir.

[3] Mülk Suresi, 2. Ayet: Arapça: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا... | Okunuş: Elleżî ḣaleka-lmevte velhayâte liyebluvekum eyyukum ahsenu ‘amelâ(en)... | Meal: O, hanginizin daha güzel iş yapacağını denemek için ölümü ve hayatı yarattı.